W polskim systemie prawnym piecza zastępcza stanowi kluczowy mechanizm ochrony małoletnich, gdy ich dobro jest zagrożone w rodzinie biologicznej. Zgodnie z ustawą z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1632), umieszczenie dziecka poza rodziną biologiczną powinno być środkiem ostatecznym, stosowanym jedynie w przypadkach uzasadnionych, takich jak zaniedbanie, przemoc lub niezdolność rodziców do opieki. Jednakże raporty i analizy wskazują na występowanie przypadków bezpodstawnego odbierania dzieci, co rodzi pytania o efektywność systemu oraz potencjalne motywy finansowe stojące za takimi decyzjami. Niniejszy artykuł analizuje ten problem na podstawie dostępnych danych statystycznych i raportów instytucjonalnych, z uwzględnieniem przykładowych sytuacji.

Struktura Systemu Pieczy Zastępczej w Polsce

Piecza zastępcza w Polsce dzieli się na formy rodzinne (rodziny zastępcze, rodzinne domy dziecka) oraz instytucjonalne (placówki opiekuńczo-wychowawcze). Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w 2023 r. w pieczy zastępczej przebywało około 70 tys. dzieci, z czego około 30% w placówkach instytucjonalnych. Najwyższa Izba Kontroli (NIK) w raporcie z 2023 r. podkreśliła, że mimo wysiłków deinstitucjonalizacji, liczba dzieci w instytucjach zmniejszyła się jedynie o 21% w latach 2012–2021, podczas gdy w pieczy rodzinnej spadek wyniósł 2,5%. To wskazuje na utrzymywanie się dominacji form instytucjonalnych, które są droższe i potencjalnie mniej korzystne dla rozwoju dziecka.

Przypadki Bezpodstawnego Odbierania Dzieci

Raporty Rzecznika Praw Dziecka (RPD) oraz organizacji pozarządowych, takich jak Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, dokumentują sytuacje, w których decyzje sądów o umieszczeniu dzieci w pieczy zastępczej były kwestionowane jako nieuzasadnione. Na przykład, w analizie z 2016 r. RPD zbadał 43 przypadki wskazane przez Ministerstwo Sprawiedliwości jako przykłady odbierania dzieci wyłącznie z powodu biedy. Okazało się, że w żadnym z nich ubóstwo nie było jedyną przyczyną – zawsze towarzyszyły mu inne czynniki, takie jak zaniedbanie wychowawcze. Mimo to, zmiany w prawie z 2016 r. miały zapobiegać takim praktykom, podkreślając, że odbieranie dzieci nie może być motywowane jedynie warunkami materialnymi.

Jednakże raport „Dzieci się liczą 2022” Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę wskazuje na szersze problemy, w tym brak wystarczającej liczby asystentów rodziny (wzrost o 14% w 2024 r., ale nadal niedobór w stosunku do potrzeb), co prowadzi do nadmiernego polegania na pieczy zastępczej zamiast wsparcia w rodzinie biologicznej. Statystyki GUS z 2024 r. pokazują wzrost liczby dzieci w pieczy o 2,6% w porównaniu do 2023 r., co sugeruje, że system nie zawsze priorytetowo traktuje utrzymanie dziecka w rodzinie biologicznej.

Potencjalne Motywy Finansowe

Jednym z kontrowersyjnych aspektów jest finansowanie systemu pieczy zastępczej. Placówki instytucjonalne otrzymują znaczące dofinansowanie z budżetu państwa, proporcjonalne do liczby umieszczonych dzieci (art. 190–191 ustawy o pieczy zastępczej). Raport NIK z 2023 r. krytykuje opóźnienia w deinstitucjonalizacji, wskazując, że utrzymywanie placówek może być motywowane interesami ekonomicznymi, gdyż koszty pieczy instytucjonalnej są wyższe niż rodzinnej, co generuje większe przepływy finansowe dla powiatów i podmiotów prowadzących domy dziecka. Kuratorzy sądowi otrzymują ryczałtowe wynagrodzenie za dodatkowe czynności, takie jak asysta przy odebraniu dziecka (ok. 10% kwoty bazowej, wynoszącej w 2025 r. ok. 2750 zł, czyli ok. 275 zł za czynność), co w niektórych analizach budzi wątpliwości co do potencjalnych zachęt do częstszego stosowania takich środków.

Chociaż oficjalne raporty nie potwierdzają bezpośredniego „zysku” jako motywu, organizacje jak Helsińska Fundacja Praw Człowieka podkreślają systemowe niedoskonałości, gdzie brak asystentów rodziny prowadzi do nadmiernego umieszczania dzieci w instytucjach, potencjalnie dla utrzymania budżetów placówek. Przykładowo, w raporcie FDDS z 2022 r. cytowane są wypowiedzi dzieci wskazujące na traumę związaną z separacją, co podkreśla potrzebę reform.

Przykładowy Przypadek i Konsekwencje

W jednej z analizowanych spraw, babcia sprawująca opiekę nad wnuczkami została wprowadzona w błąd przez koordynatora PCPR co do wymogów finansowych, co doprowadziło do wniosku o rozwiązanie rodziny zastępczej i umieszczenia dzieci w odległej placówce. Brak przesłanek krzywdy, trauma psychiczna dzieci (zaburzenia snu, lęk) oraz finansowe konsekwencje dla rodziny ilustrują potencjalne nadużycia. Takie przypadki naruszają art. 9 Konwencji o prawach dziecka, powodując długoterminowe skutki emocjonalne i społeczne.

Wnioski i Rekomendacje

Bezpodstawne odbieranie dzieci, choć nie zawsze motywowane zyskiem, może być efektem systemowych wad, w tym niedofinansowania wsparcia rodzinnego. Konieczne są reformy, takie jak zwiększenie liczby asystentów rodziny i ścisły nadzór nad finansowaniem placówek, jak zaleca NIK. W interesie publicznym, organy jak RPD powinny monitorować takie sprawy, aby zapewnić priorytet dobra dziecka nad interesami instytucjonalnymi.